خودش خلق است ، اما نسبت به نظام كلى و ما فوق تدبير است ، پس در حقيقت در آيه مورد بحث مقصود از « ما خلق » ، فعل و تدبير به هم آميخته مىباشد ، و در قرآن كريم كلمه « خلق » به فعل نسبت داده شده ، مانند آيه « وَاللَّه خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ » « 1 » و آيه « وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالأَنْعامِ ما تَرْكَبُونَ » « 2 » . پس عقيده مشركين اين است كه هر يك از آلهه خالق ما دون خويشند ، يعنى فاعل آنند ، همانطور كه هر يك از ما فاعل فعل خودش است ، اما در عين اينكه ما خالق فعل خويش هستيم ، وجود را خدا به فعل ما مىدهد ، و ايجاد اشياء ، مخصوص به خداى سبحان است و بس و هيچ كس در اين ترديدى ندارد ، نه موحد و نه بتپرست ، مگر بعضى از متكلمين كه هنوز نتوانسته‌اند فرق ميان فعل و ايجاد را بفهمند . آيه شريفه با تنزيه خداى تعالى ختم شده ، و فرموده : « منزه است خدا از آنچه در باره اش مىگويند » . * ( « عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ » ) * اين جمله صفتى است براى اسم جلاله كه در جمله * ( « سُبْحانَ اللَّه عَمَّا يَصِفُونَ » ) * قرار داشت ، و اگر دنبال اسم جلاله و بلافاصله نياورد ، بدين منظور بود كه بفهماند خدا خودش هم علم به تنزهش از « ما يصفون » دارد ، و ما يصفون به طورى كه از سياق برمىآيد عبارت است از شرك ، در نتيجه معناى جمله مذكور همان معنايى است كه آيه « أتُنَبِّئُونَ اللَّه بِما لا يَعْلَمُ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الأَرْضِ سُبْحانَه وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ » « 3 » . و بنا بر اين در حقيقت برگشت جمله مورد بحث به يك احتجاج جداگانه است بر نفى شركاء و آن احتجاج عبارت است از شهادت خود خدا به اينكه من هيچ شريكى براى خود سراغ ندارم ، هم چنان كه جمله « شَهِدَ اللَّه أَنَّه لا إِله إِلَّا هُوَ » « 4 » نيز متضمن همين شهادت است ، چيزى كه هست در اين جمله شهادت به عدم علم نداده بلكه شهادت بر نفى اصل وجود شريك داده است .

--> ( 1 ) خدا هم شما را خلق كرده و هم آنچه را كه مىكنيد . سوره صافات ، آيه 96 . ( 2 ) و خلق كرد براى شما از كشتى و چارپايان چيزهايى را كه بر آن سوار شويد . سوره زخرف ، آيه 12 . ( 3 ) آيا به خدا خبر مىدهيد ؟ خبرهايى از آسمانها و زمين كه خود او خبر ندارد ؟ منزه است خدا از آنچه برايش شريك مىپندارند . سوره يونس ، آيه 18 . ( 4 ) سوره آل عمران ، آيه 18 .